Mıcır kalitesinin teknik tarafı, çoğu zaman tek bir laboratuvar başlığında somutlaşır. Granülometri yani tane boyu dağılımı, bir agreganın hangi karışıma, hangi katmana ve hangi uygulamaya uygun olduğunu belirleyen temel parametredir. Beton santrali şefinden asfalt laboratuvar mühendisine, peyzaj uygulamacısından altyapı yüklenicisine kadar tüm paydaşlar, aynı malzemeye farklı sorularla yaklaşır ama hepsinin ortak referansı elek analizi sonuçlarıdır. Üç kuşaklık tedarik birikimimizde Saraylar (Marmara Adası) kökenli kalsit ve dolomit mıcırını farklı sektörlere ulaştırırken her partinin elek analiz raporunu sevkiyat belgesinin bir parçası olarak hazırlıyoruz. Bu yazıda elek analizinin laboratuvar adımlarını, TS EN 933-1 standardının yaklaşımını, tane sınıfı tanımlarını ve beton ile asfalt karışımları için ideal gradasyon eğrilerini paylaşıyoruz.
Elek analizi, basit görünüşüne karşın disiplinli bir laboratuvar pratiği gerektirir. TS EN 933-1 yani Türkiye'de uygulanan ve Avrupa EN 933-1 standardıyla uyumlu olan yöntem, agreganın tane dağılımını belirlemek için yıkamalı ve kuru eleme adımlarını tarif eder. Test öncesi numune, koniden çeyrekleme yöntemiyle temsili olarak hazırlanır, etüvde 110 derecede sabit ağırlığa gelinceye kadar kurutulur. Numune kütlesi, tane boyu sınıfına göre belirlenir, 32 mm üst sınırlı bir agregada en az 5 kilogram numune kullanılır. Kurutulan numune önce 0,063 mm elek üzerinde su altında yıkanır, bu adım çok ince partiküllerin ana kütleden ayrılmasını sağlar. Yıkama sonrası numune yeniden kurutulur ve standart elek seti üzerinde mekanik veya manuel olarak elenir.
Standart elek seti, agreganın sınıfına göre belirlenir. Beton ve asfalt agregaları için yaygın olarak kullanılan elek dizisi 63, 31,5, 16, 8, 4, 2, 1, 0,5, 0,25, 0,125 ve 0,063 mm açıklıklarını içerir. Bazı uygulamalarda 22,4 ve 11,2 mm gibi ara açıklıklar da eklenir. Eleme sonrası her elek üzerinde kalan kütle hassas terazide tartılır, başlangıç numune kütlesine oranlanır ve geçen yüzdeler kümülatif olarak hesaplanır. Sonuçlar yarı logaritmik bir grafik üzerine işlenir, yatay eksende elek açıklığı logaritmik ölçekte, dikey eksende geçen yüzde lineer ölçekte gösterilir. Ortaya çıkan eğri, agreganın granülometri parmak izidir.
Mıcır tane sınıfı tanımları, EN normuna göre alt sınır taksim üst sınır biçiminde gösterilir. 4/8 milimetre sınıfı, alt sınır 4 mm üst sınır 8 mm olan tane aralığını ifade eder. Aynı mantıkla 8/16 milimetre ve 16/32 milimetre sınıfları tanımlanır. Standartta belirtilen tolerans çerçevesinde, alt sınırın altında ve üst sınırın üzerinde belirli oranlarda tane bulunmasına izin verilir, ana kütlenin büyük çoğunluğu sınırlar içinde olmalıdır. EN 12620 standardı, bu sınıfların beton agregası olarak kullanımı için uygunluk kriterlerini belirler. Asfalt karışımları için EN 13043 standardı paralel bir çerçeve sunar.
